Қазақстан Республикасының Конституциясы – мемлекеттің құқықтық жүйесінің ғана емес, қоғам дамуының негізгі бағдарларын айқындайтын басты құжат. Конституцияның алғашқы баптарында мемлекеттің табиғаты, оның аумақтық және саяси құрылымы, сондай-ақ қоғам мен мемлекет дамуының негізгі құндылықтары көрініс тапқан.
Атап айтқанда, Конституцияның 1, 2 және 3-баптары Қазақстанның қандай мемлекет екенін, оның қандай қағидаттарға сүйенетінін және болашақтағы дамуында қандай құндылықтарға басымдық беретінін айқындайды. Бұл нормаларды тек құқықтық ережелер ретінде емес, ел дамуының конституциялық философиясы ретінде қарастыруға болады.
Адам – мемлекеттің басты құндылығы
Конституцияның 1-бабындағы ең маңызды тұжырымдардың бірі – адамның және оның өмірі, құқықтары мен бостандықтарының мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде танылуы.
Бұл – мемлекеттің басты міндеті азаматқа қызмет етуі тиіс деген қағидаттың құқықтық көрінісі. Демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет құрудың түпкі мақсаты да адамның қауіпсіз әрі лайықты өмір сүруіне жағдай жасау болып табылады.
Демократиялық мемлекет азаматтардың қоғамдық және саяси процестерге қатысу мүмкіндігін қамтамасыз етуі керек. Зайырлы мемлекет адамның діни сенім бостандығына кепілдік бере отырып, мемлекет пен дін институттарының арақатынасын құқықтық негізде реттейді. Ал құқықтық мемлекет үшін заңның үстемдігі негізгі өлшем болып саналады.
Әлеуметтік мемлекет қағидаты да адам өмірімен тікелей байланысты. Әлеуметтік қорғау, білім беру, денсаулық сақтау, жұмыспен қамту және халықтың тұрмыс сапасын арттыру – мемлекеттің әлеуметтік сипатын айқындайтын негізгі бағыттар.
Сондықтан адамның құқықтары мен бостандықтарын жоғары құндылық ретінде жариялау тек декларативті ұстаным болып қалмауы тиіс. Оның нақты көрінісі азаматтың күнделікті өмірінде – әділ сотқа қол жеткізуінен, сапалы білім алуынан, медициналық көмекке жүгінуінен, еңбек ету және өз қабілетін жүзеге асыру мүмкіндігінен байқалуы қажет.
Егемендік пен аумақтық тұтастық – мемлекеттіліктің негізі
Конституцияның 2-бабы Қазақстан Республикасының унитарлы мемлекет және президенттік республика екенін бекітеді. Бұл норма елдің мемлекеттік құрылымы мен басқару моделінің негізгі сипатын анықтайды.
Унитарлық мемлекет жағдайында ел аумағында бірыңғай құқықтық және мемлекеттік басқару жүйесі қалыптасады. Қазақстанның аумағының кеңдігі мен қоғамның этникалық және мәдени әртүрлілігін ескерсек, ортақ құқықтық кеңістік пен аумақтық тұтастықты сақтау мемлекеттік тұрақтылықтың маңызды шарты болып табылады.
Егемендік ұғымы да осы тұрғыда ерекше маңызға ие. Мемлекеттің егемендігі оның ішкі және сыртқы саясаттағы дербестігін, өз аумағында мемлекеттік билікті жүзеге асыру құқығын білдіреді.
Конституцияда егемендікпен қатар тәуелсіздік, унитарлық құрылым және аумақтық тұтастық сияқты іргелі сипаттардың өзгермейтіндігі бекітілген. Мұндай нормалар мемлекеттің конституциялық негіздерін қорғауға бағытталған.
Бұл ретте мемлекеттің тұрақтылығы тек саяси институттардың беріктігімен шектелмейді. Ол қоғамның ортақ мақсаттарға бірігуіне, азаматтардың өз мемлекетіне деген сеніміне және ұлттық бірегейліктің нығаюына да байланысты.
Заң мен тәртіп – тұрақты дамудың шарты
Конституцияның 3-бабы мемлекеттің қызметінің негіз құраушы қағидаттарын кеңінен айқындайды. Олардың қатарында егемендік пен тәуелсіздікті қорғау, адам құқықтары мен бостандықтарын сақтау, заң мен тәртіп үстемдігін қамтамасыз ету және жалпыұлттық бірлікті нығайту сияқты маңызды бағыттар бар.
Осы нормалардың ішінде заң мен тәртіп үстемдігінің орны ерекше. Өйткені құқықтық мемлекет үшін заңның болуы жеткіліксіз. Ең маңыздысы – оның әділ әрі тиімді орындалуы.
Заң алдында азаматтардың тең болуы, мемлекеттік органдардың өз өкілеттіктері шегінде әрекет етуі, азаматтардың құқықтарын қорғаудың тиімді механизмдерінің болуы – құқықтық мемлекеттің негізгі белгілері.
Сондықтан заң мен тәртіпті қамтамасыз ету тек құқық қорғау органдарының міндеті ретінде қарастырылмауы керек. Бұл – мемлекеттік басқарудың, сот жүйесінің, азаматтық қоғамның және әр азаматтың ортақ жауапкершілігі.
Қоғамдық диалог және жалпыұлттық бірлік
Қазіргі қоғам үшін мемлекеттің халықпен тұрақты диалог орнатуы барған сайын маңызды болып келеді. Конституцияның 3-бабында қоғамдық диалогты дамыту мемлекеттік қызметтің негізгі қағидаттарының бірі ретінде көрсетілуі осы қажеттілікті көрсетеді.
Қоғамдық диалог дегеніміз – азаматтардың пікірін тыңдау ғана емес, олардың ұсыныстары мен мәселелерін мемлекеттік шешім қабылдау процесіне ескеру. Мемлекет пен қоғам арасында тиімді кері байланыс болған жағдайда әлеуметтік мәселелерді ерте анықтап, олардың күрделі дағдарыстарға ұласуының алдын алуға болады.
Жалпыұлттық бірлік те осындай ашық диалогқа негізделуі тиіс. Бірлік қоғамдағы пікір алуандығын жоққа шығару емес. Керісінше, әртүрлі көзқарастарды ортақ мемлекеттік мүдде аясында біріктіре білу – тұрақты қоғамның маңызды белгісі.
Білім мен адам капиталы – болашақтың басты ресурсы
Конституцияның 3-бабында адам капиталын, білімді, ғылымды және инновацияны дамыту мемлекеттің стратегиялық бағыты ретінде белгіленуі – қазіргі заман талаптарына жауап беретін маңызды норма.
XXI ғасырда мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігі табиғи ресурстармен ғана өлшенбейді. Елдің негізгі артықшылығы – білімді, кәсіби және шығармашыл азаматтары.
Адам капиталына инвестиция салу дегеніміз – сапалы білім беру жүйесін қалыптастыру, ғылымды қолдау, жаңа технологияларды дамыту, жастардың әлеуетін ашу және еңбек нарығына қажетті мамандарды даярлау.
Бұл тұрғыдан алғанда, білім мен ғылымды конституциялық деңгейде стратегиялық бағыт ретінде тану мемлекеттің ұзақ мерзімді даму стратегиясымен тікелей байланысты.
Ғылым мен инновацияны дамыту Қазақстанның экономиканы әртараптандыруына, жаңа өндірістер мен жұмыс орындарын құруына және халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттыруына мүмкіндік береді.
Экономикалық өсім мен халықтың әл-ауқаты
Конституцияның 3-бабында халықтың әл-ауқатын арттыру, еңбексүйгіштік пен прогресс құндылықтарын бекіту де маңызды орын алады.
Экономикалық даму мен әлеуметтік саясат бір-бірінен ажырамас ұғымдар. Экономикалық өсім халықтың өмір сапасын арттыруға бағытталғанда ғана өзінің әлеуметтік маңызын толық ашады.
Сондықтан мемлекеттің даму көрсеткіштерін жалпы ішкі өнім немесе инвестиция көлемімен ғана бағалау жеткіліксіз. Азаматтардың нақты табысы, жұмыспен қамтылуы, білім мен медициналық қызметтердің қолжетімділігі, тұрғын үй жағдайы және әлеуметтік қауіпсіздік деңгейі де маңызды өлшемдер болуы тиіс.
Бұл тұрғыдан алғанда, Конституциядағы әлеуметтік мемлекет қағидаты мен халықтың әл-ауқатын арттыру міндеті өзара тығыз байланысты.
Ұлттық құндылықтар және экологиялық жауапкершілік
3-бапта жауапты әрі жасампаз отаншылдық, тарихи-мәдени мұраны сақтау, төл мәдениетті қолдау және жоғары экологиялық мәдениетті қалыптастыру сияқты құндылықтардың қатар берілуі де маңызды.
Мемлекеттің ұзақ мерзімді дамуы экономикалық көрсеткіштермен ғана шектелмеуі керек. Ұлттық мәдениетті, тарихи мұраны және қоршаған ортаны сақтау – болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершіліктің бір бөлігі.
Әсіресе экологиялық мәдениет мәселесінің конституциялық қағидаттар қатарында көрініс табуы қазіргі кезең үшін өзекті. Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, қоршаған ортаны қорғау және экологиялық жауапкершілікті қалыптастыру – мемлекеттің тұрақты дамуының қажетті шарттары.
Конституция нормаларының басты өлшемі – олардың іске асуы
Конституцияның алғашқы үш бабын талдау олардың өзара тығыз байланыста екенін көрсетеді. Бірінші бап мемлекеттің сипаты мен басты құндылығын анықтаса, екінші бап оның мемлекеттік құрылымын белгілейді. Үшінші бап мемлекет қызметінің негізгі қағидаттары мен стратегиялық бағыттарын айқындайды.
Осы үш бапты шартты түрде үш сұраққа жауап береді деп қарастыруға болады: Қазақстан қандай мемлекет? Мемлекет қалай ұйымдастырылған? Ол қандай мақсаттар мен құндылықтарға сүйенуі тиіс?
Алайда конституциялық нормалардың шынайы құндылығы олардың мәтінде жазылуымен ғана емес, өмірде жүзеге асуымен анықталады. Адам құқықтары ең жоғары құндылық деп жарияланса, азамат оны өзінің күнделікті өмірінде сезінуі қажет. Заң мен тәртіп үстемдігі туралы норма нақты құқықтық тәжірибемен бекітілуі тиіс. Ал білім, ғылым және инновация стратегиялық бағыт деп танылса, бұл салаларға нақты институционалдық және қаржылық қолдау көрсетілуі керек.
Қорытынды
Қазақстан Конституциясының 1–3-баптары – мемлекеттің конституциялық іргетасын қалыптастыратын негізгі нормалар. Оларда Қазақстанның демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретіндегі сипаты, егемендігі мен аумақтық тұтастығы, сондай-ақ қоғам дамуының басты құндылықтары айқындалған.
Бұл баптардың ортақ өзегі – мемлекеттің қуаты мен тұрақтылығын адам құқықтары, заң үстемдігі, ұлттық бірлік және халықтың әл-ауқатымен байланыстыру.
Сондықтан Конституцияның алғашқы баптарын тек заңгерлер немесе мемлекеттік қызметшілер үшін маңызды құқықтық мәтін ретінде қабылдау жеткіліксіз. Олар – қоғамның даму бағытын түсіндіретін ортақ құндылықтар жүйесі.
Қазақстанның болашақтағы жетістігі осы конституциялық қағидаттардың қаншалықты тиімді іске асатынына байланысты. Егемендік пен аумақтық тұтастықты сақтау, адам құқықтарын қорғау, заң үстемдігін қамтамасыз ету, білім мен ғылымды дамыту, ұлттық мәдениетті қолдау және халықтың әл-ауқатын арттыру – бір-бірінен бөлек міндеттер емес, біртұтас мемлекеттік даму жүйесінің құрамдас бөліктері.
Осы тұрғыдан алғанда, Конституцияның алғашқы үш бабы Қазақстанның бүгінгі мемлекеттік болмысын ғана емес, болашақтағы даму моделінің де негізгі бағдарын айқындайтын конституциялық құндылықтар жүйесі болып табылады.
Күмісбек Ербаев, журналист.
