Қазақстан Республикасының Конституциясындағы 60-бап — мемлекеттегі заң шығару бастамасын жүзеге асыру, заң жобаларын қарау және қабылдау тәртібін айқындайтын маңызды құқықтық нормалардың бірі. Бұл бап Құрылтайдың заң шығару саласындағы өкілеттіктерін, Президенттің, Үкіметтің және Қазақстан Халық Кеңесінің заң шығару үдерісіне қатысуын, сондай-ақ заң жобаларын қабылдаудың негізгі талаптарын белгілейді.
Ең алдымен, заң шығару бастамасы құқығының кімдерге тиесілі екеніне тоқталған жөн. 60-баптың 1-тармағына сәйкес, бұл құқық Қазақстан Республикасының Президентіне, Құрылтай депутаттарына, Үкіметке және Қазақстан Халық Кеңесіне беріледі. Алайда олардың заң шығару бастамасы тек Құрылтайда жүзеге асырылады. Бұл ереже заң жобаларын талқылау мен қабылдауда Құрылтайдың негізгі рөл атқаратынын көрсетеді.
Сонымен қатар Президенттің заң шығару үдерісіндегі өкілеттігі де ерекше. Ол заң жобаларын қараудың басымдығын айқындауға құқылы. Мұндай жағдайда басымдық берілген заң жобалары бірінші кезекте қаралып, екі ай ішінде қабылдануға тиіс. Бұл норма маңызды мемлекеттік мәселелерді шешуге бағытталған заңдардың уақытылы қабылдануына мүмкіндік береді.
60-баптың 3-тармағында Құрылтайдың қандай қоғамдық қатынастарды реттейтін заңдар қабылдауға құқылы екені көрсетілген. Оларға азаматтардың құқықтары мен бостандықтары, меншік қатынастары, мемлекеттік органдардың қызметі, салық салу, республикалық бюджет, сот жүйесі, білім беру, ғылым, мәдениет, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру, қоршаған ортаны қорғау, елдің қорғанысы мен қауіпсіздігі және басқа да маңызды мәселелер жатады. Сонымен бірге халықаралық шарттарды ратификациялау мен денонсациялау, мемлекеттік рәміздер, мемлекеттік наградалар және әкімшілік-аумақтық құрылыс мәселелері де заңнамалық реттеуді қажет етеді.
Аталған нормалардың маңызы — қоғам мен мемлекеттің тұрақты дамуына қажетті негізгі қағидаттар мен құқықтық ережелерді белгілеу. Заңдардың осы салаларды қамтуы азаматтардың құқықтарын қорғауға, мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға және қоғамдық қатынастарды құқықтық тәртіпке келтіруге бағытталған.
Баптың 4-тармағы төтенше сипаттағы жағдайларда заң шығару тәртібін қарастырады. Егер халықтың өмірі мен денсаулығына, конституциялық құрылысқа, қоғамдық тәртіпке немесе елдің экономикалық қауіпсіздігіне қатер төнсе, Үкіметтің заң шығару бастамасымен енгізілген заң жобалары Құрылтайда дереу қаралуға тиіс. Мұндай жағдайларда Үкімет өз жауапкершілігін ала отырып, заң жобасы Құрылтайға енгізілгеннен кейін, осы бапта көрсетілген мәселелер бойынша заң күші бар уақытша нормативтік құқықтық акт қабылдай алады. Ол Құрылтай тиісті заңды қабылдағанға немесе заң жобасын қабылдамай тастағанға дейін қолданылады. Бұл тетік мемлекетке қауіп-қатерлерге жедел әрекет етуге мүмкіндік береді.
Заң қабылдау тәртібі де 60-бапта нақты айқындалған. Құрылтай қабылдаған заң он күн ішінде Президенттің қол қоюына ұсынылады. Сонымен қатар Құрылтай депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен заң жобасын тұтастай қабылдамай тастауға құқылы. Мұндай жағдайда заң жобасы қабылданбаған болып есептеліп, оны енгізген бастамашыға қайтарылады. Бұл талап заң жобаларын талқылау мен қабылдауда белгіленген рәсімдердің сақталуын қамтамасыз етеді.
Мемлекеттік қаржыға қатысты заң жобаларына да ерекше талап қойылады. Егер заң жобасы мемлекеттік кірістерді азайтуды немесе мемлекеттік шығыстарды ұлғайтуды көздесе, оны енгізу үшін Үкіметтің оң қорытындысы қажет. Алайда Президенттің заң шығару бастамасымен енгізілетін заң жобаларына бұл талап қолданылмайды. Мұндай тәртіп мемлекеттік бюджеттің тұрақтылығын сақтауға және қаржылық шешімдердің негізді болуына бағытталған.
Бұдан бөлек, 60-баптың 7-тармағында Үкіметтің сенім білдіру мәселесін көтеру құқығы қарастырылған. Егер Үкімет енгізген заң жобасы қабылданбаса, Премьер-Министр Құрылтай отырысында Үкіметке сенім білдіру мәселесін қоя алады. Дауыс беру бұл мәселе қойылғаннан кейін қырық сегіз сағат өткен соң ғана өткізіледі. Егер сенімсіздік вотумы туралы ұсыныс Құрылтай депутаттарының жалпы санының көпшілік дауысын жинамаса, заң жобасы дауысқа салынбай қабылданды деп саналады. Дегенмен Үкімет бұл құқықты жылына екі реттен артық пайдалана алмайды. Бұл норма заң шығару үдерісінде Үкімет пен Құрылтай арасындағы саяси жауапкершілік пен өзара байланысты көрсетеді.
Қорытындылай келе, Қазақстан Республикасы Конституциясының 60-бабы заң шығару бастамасының субъектілерін, Құрылтайдың заң қабылдау жөніндегі өкілеттіктерін және заң жобаларын қараудың негізгі тәртібін белгілейді. Оның ережелері азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға, мемлекеттік басқарудың тиімділігін қамтамасыз етуге, қоғамдық қауіпсіздікті сақтауға және қаржылық тәртіпті нығайтуға бағытталған. Сондықтан бұл бап Қазақстандағы заң шығару жүйесінің құқықтық негіздерін айқындайтын маңызды конституциялық нормалардың бірі болып табылады.
“Балқаш-ақпарат”.
